ini bukan facebook

Jiwa Online
Pemilik Blog: Ampuan Awang  Berkhidmat dalam: Kerajaan Malaysia (Tukang Kebun). Mana tinggal? Di Kepala Batu, Antartika Edit Profile
  Post To:
anyone or anywhere  

Apakah Dia Sebenarnya Yang Dinamakan Dokumentari? (Oleh: Raja Ahmad Alauddin)


Oleh: Raja Ahmad Alauddin

Penerbitan Filem Dokumentari: Satu Tinjauan Terhadap Perkembangan Sejarah dan Teknologi

Esei ini cuba meninjau bagaimana perkembangan teknologi filem dikatakan mampu mempengaruhi pendekatan teknik persembahan sesebuah penerbitan filem dokumentari dengan melihat secara pintas lalu perkembangan sejarah filem dokumentari dunia dan membandingkannya dengan perkembangan genre tersebut di negara kita. Penulis cuba melihat sama ada faktor ketidakupayaan mengaplikasikan teknologi sebagai salah satu faktor penghalang kepada perkembangan genre tersebut di Malaysia.

This essay seeks to observe the technological development of documentary film, the medium that is said to have the ability to influence. It will look at the technical representation of documentary-making, drawing from its historical-world perspective. It will also touch on the development of documentary genre in Malaysia. Finally, it will try to determine if the inability to apply the technological aspects of documentary filmmaking could be the setback in the development of its genre in Malaysia.

Definisi

Dokumentari berakar umbi daripada perkataan document yang berasal daripada perkataan Latin docere bermaksud untuk mengajar. Dokumentari bermaksud satu pembelajaran, teguran dan amaran (Oxford, 2000). Roy Paul Madsen (1973: 317-318) dalam bukunya The Impact of Film telah mendefinisikan dokumentari sebagai filem yang mempunyai unsur pembujukan secara jujur, isi kandungan yang objektif dan teknik sinematik yang bersifat kandid, tetapi mampu mendapatkan sokongan penonton terhadap perubahan politik, social dan ekonomi.

Manakala John Grierson pula mendefinisikannya sebagai olahan kebenaran secara kreatif. Perkataan dokumentari sebenarnya dicipta oleh John Grierson setelah beliau berpeluang menonton sebuah filem Robert J. Flaherty, Moana (1926) seorang rakyat Kanada.

Sejarah Latar Belakang

Pada tahap awal perkembangan sejarah filem dokumentari negara-negara seperti Russia, Amerika Syarikat, Britain dan Eropah telah melahirkan filem-filem dokumentari yang mempunyai tema atau persoalan yang lahir daripada kehendak dan aspirasi bangsa yang banyak sekali dipengaruhi oleh faktor politik, sosial dan ekonomi sesebuah negara itu.

Di negara Russia melalui pergerakan Kino-Eye sekumpulan pembikin filem yang diketuai oleh Dziga Vertov telah menggunakan filem untuk merakam kehidupan seharian serta setiap detik peristiwa yang berlaku semasa Zaman Revolusi. Dalam sebuah negara yang mempunyai peratusan masyarakt yang buta huruf serta berlatar belakangkan masyarakat majmuk berbilang kaum dan bahasa, filem dokumentari bisu ini berupaya berkomunikasi dalam satu bahasa alternative yang lebih universal.

Karya-karya hasil daripada sinema baru ini telah menggalakkan sinema yang bersifat realistik dan segar melawan arus sinema perdana yang bersifat komersial. Karyakarya ini telah menghasilkan satu revolusi melalui konsep penyuntingan dan satu pendekatan pembikin filem kini dikenali sebagai cinema verite, merakam kehidupan secara spontan. Man With the Moving Camera (1929) satu penerokaan kamera merakam kehidupan di jalanan bahkan membiarkan liputan tersebut dirakam.

Dokumentari-dokumentari Eropah tahun-tahun 1920-an dan 1930-an lebih menjurus kepada tema-tema yang mempersoalkan masalah urban di bandar. Di tengahtengah bandar yang kian padat dengan manusia yang hidup di paras kemiskinan, pembikin filem dokumentari seperti Joris Ivens, Alberto Cavalcanti dan Walter Ruttman telah menerbit filem dokumentari yang bercorak eksperimentasi yang dikenali sebagai simfoni bandar raya. Filem-filem yang berlatarkan negara Perancis, Belanda, Belgium dan Jerman begitu inovatif, impresionistik baik dari segi sinematografi dan penyuntingan.

Untuk melahirkan filem-filem ini kebanyakan penggiat dokumentari sentiasa mencari teknologi yang boleh memudahkan mereka menjalani penggambaran di lokasi luar. Antara peralatan awal yang digunakan ialah sejenis kamera berkuasa elektrik yang dikenali sebagai Kinetografi ciptaan Syarikat Edison. Walaubagaimanapun kamera ini terlalu besar dan berat dan hanya sesuai untuk kerja-kerja di dalam studio sahaja. Namun kekurangan yang terdapat pada peralatan teknikal tidak mematahkan semangat mereka
untuk terus berkarya dan menghasilkan sesuatu yang terbaik.

Pendekatan Dokumentari Antropologi

Pada tahun 1920-an apabila dokumentari mula berkembang, kamera ciptaan Louise Lumiere yang dikenali sebagai Cinematographe telah digunakan dan senang dibawa ke lokasi luar tetapi masih berat, oleh itu kamera ini memerlukan tripod. Filem 16 mm hitam putih keluaran Syarikat Kodak yang memerlukan banyak cahaya kerapkali digunakan oleh pembikin filem. Dalam keadaan kekangan teknologi pada masa itu, Robert J. Flaherty salah seorang daripada pelopor filem dokumentari telah mampu menghasilkan filem dokumentari pertama Nanook of The North (1922).

Dokumentari berbentuk deskriptif ini memperihalkan satu keluarga Eskimo yang tinggal di Teluk Hudson, Utara Kanada. Dalam hal ini Flaherty telah membuat pengamatan ke atas Nanook dalam satu jangka masa yang panjang. Flaherty seringkali memaparkan atau memilih masyarakat tradisi yang tidak tercemar oleh arus pemodenan juga memperlihatkan semangat kental manusia yang terpaksa mengharungi kehidupan serta menyesuaikan diri dengan persekitaran. Beliau sanggup melakonkan semula adegan-adegan aktiviti seharian yang pada ketika itu tidak diamalkan lagi semata-mata untuk merakam semula sesuatu warisan yang telah pupus (Barnouw, 1974: 23)

Dengan menggunakan kamera jenis Bell & Howell, beliau telah mengarahkan Nanook untuk restaging (lakonsemula) beberapa aktiviti memburu untuk kamera bagi menggambarkan aksi sebenar dalam realiti kehidupan masyarakat Eskimo. Penggambaran yang dilakukan dalam angle (sudut) dan jarak yang berlainan memerlukan pengulangan aksi. Dalam erti kata lain beliau masik menerapkan teknik penggambaran filem cereka secara kreatif. Flaherty dikatakan sangat suka menggunakan banyak gulungan filem. Visual yang diperoleh kemudian ditonton, dipilih dan disunting bukan sahaja untuk menimbulkan kesinambungan tetapi menerapkan unsur misteri, suspens dan membangkitkan rasa ingin tahu penonton. Secara tidak sedar Flaherty cuba menerapkan unsur-unsur fiksyen dalam penceritaan.

Beliau dikatakan tidak menyediakan skrip yang lengkap tetapi persediaan skrip berlaku dalam mindanya setelah membuat beberapa pemerhatian terhadap subjeknya. Filem-filem beliau menggunakan unsur penjelajahan, satu penerokaan awal kepada pendekatan dokumentari antropologi yang menitik berat akan aspek perbandingan budaya. Buat pertama kali jenis filem ini melampaui rakaman filem berita yang terlebih dahulu dirancang.

Pendekatan Dokumentari British

Dengan terciptanya soundtrack optikal peralatan menjadi begitu berat dan tidak praktikal buat lokasi luar sehingga rakaman visual dan bunyi di lokasi menjadi sukar. Era talkies memaksa pembikin filem cereka di Hollywood beralih ke studio. Untuk menjadikan dokumentari itu bersuara, suara latar sebagai komentari wajib dimasukkan. Dengan komentari ini ia membenarkan penambahan maklumat dan interpretasi kepada visual serta analisis isu-isu yang kompleks. Pendekatan ini banyak sekali diaplikasikan oleh John Grierson dan Pere Lorentz (Rotha, 1970: 56).

Dokumentari tahun 1930-an dikaitkan dengan pembaharuan dan pergolakan sosial serta politik. Di Britain, Grierson dan Stephen Tallent, setiasusaha kepada Empire Marketing Board merupakan orang penting kepada perkembangan Dokumentari British. Empire Marketing Board (EMB) ditubuh untuk mempromosikan barang-barang jajahan British. Tallent mendapati filem mungkin merupakan media yang berguna di dalam perhubungan kerajaan komanwel. Kedua-dua tokoh tersebut telah meyakinkan Jabatan Perbendaharaan untuk menyokong mereka dalam menerbitkan filem-filem dokumentari yang berkisar tentang Negara Britain dan jajahannya serta persoalan yang berhubungkait dengan industri bagi membantu rakyat jajahan Britain dan menghargai antara satu sama lain.

Grierson cuba membina khalyak yang sesuai dengan filemnya walaupun filem yang diterbitkan oleh kerajaan mempunyai unsure-unsur propaganda yang masyarakat tidak dapat menerimanya. Grierson menjawab kemusykilan dengan mencipta cara penyebaran dan pameran. Beliau memasarkan filemnya melalui pejabat pos dan van bergerak dalam negeri. Pengkritik-pengkritik filem telah dipelawa menulis dan memberi komen dalam akhbar. Sebanyak 300 buah filem berasaskan pendekatan dokumentari British telah dihasilkan antara 1929 hingga 1939.

Contoh-contoh filem adalah Drifter (1929), Industrial Britain (1933), Granton Trawler (1934), The Song of Ceylon (1934).

Pendekatan Dokumentari British ini mampu memupuk kesetiaan rakyat dan menguatkan masyarakat demoktarik dalam mengukuhkan ekonomi di rumah serta mengelakkan pencerobohan penganut fasis dari luar (Rotha, 1970: 105).

Imej hitam putih yang dimasukkan audio yang dirakam secara semula jadi secara post-sync menjadi satu pendekatan persembahan pada tahun 1930-an hingga 1940-an. Dokumentari klasik seperti The Plow that Broke the Plains, Night Mail, siri Why We Fight dan lain-lain diterbitkan berdasarkan kekangan ini. Perkembangan filem dokumentari British masih menjadi contoh kepada negara-negara lain termasuk Malaysia dalam memobilisasikan filem untuk tujuan perkhidmatan awam khasnya untuk mendedahkan perkembangan nasional dan antarabangsa. Di sini perlu ditekankan bahawa dokumentari dan kerajaan mempunyai perkaitan yang sangat rapat.

Di Amerika dokumentari jenis ini muncul seperti River (1937) menerokai dengan jelas dasar kerajaan berhubung dengan bencana alam atau ekologi. Kejayaan dalam mengenengahkan isu-isu tersebut telah memberi ruang kepada penggiat filem dokumentari Amerika untuk mendapat pembiayaan selain dari pihak kerajaan.

Dokumentari Selepas Perang 1945-1952

Pada waktu selepas perang di Eropah, terutamanya di Perancis dan Belgium, filem adalah tertumpu kepada kesenian. Dua jenis genre non-fiksyen muncul. Jenis pertama menggarapkan hasil karya kesenian lain sebagai bahan dalam menghasilkan visual dokumentari. Dalam Paris 1900 (France, 1947, Nicole Vedras), gambar still, filem newsreel, lukisan, muka depan akhbar dan artifak-artifak lain telah digunakan untuk menerbitkan sebuah dokumentari esei sejarah. Manakala dalam 1848 (France, 1948, Victoria Mercanton) telah menggunakan unsur seni ukir dan lukisan dakwat untuk menggambarkan kota Paris.

Filem jenis kedua pula memberi fokus kepada subjek utama tentang seniman dan karya mereka. Di Perancis Alain Resnais telah menghasilkan Van Gogh (1948) dan Guernica (1950). Di Belgium Henri Storck telah menghasilkan The World of Paul Delvaux (1946) mengenai seorang pelukis. Dan Rubens (1948) tentang seorang sejarawan seni Paul Haesaerts. Filem –filem genre ini kebanyakannya ditayangkan di sekolah, perpustakaan dan muzium yang mempunyai penonton khusus yang kebanyakannya berpendidikan tinggi. Filem-filem yang menerapkan unsur seni semakin popular ketika itu kerana penilaian terhadap kesenian meningkat akibat adanya masa lapang dan kemakmuran.

Filem dokumentari selepas perang adalah lebih bebas dan pelbagai dari segi tekniknya. Terdapat unsure fiksyen dan drama dengan penggunaan pelakon. Penataan bunyi memberi keutamaan kepada sync sound. Ini dibantu dengan keupayaan pita magnetik yang boleh melakukan rakaman di luar studio. Struktur naratif dan dialog sync yang dibuat serentak diutamakan dalam dokumentari selepas perang.

Konsep Direct Cinema atau Cinema Verite

Teknologi mengorak langkah kepada Direct Cinema atau Cinema Verite. Dari aspek visualnya, kamera 16mm menjadi lebih ringan dan tidak menghasilkan bunyi bising. Kamera jenis Freanch Éclair NPR (Noisless, Portable, Reflex) yang dicipta oleh Andre Coutant pada tahun 1961 dan German Ariflex SR (Silent Reflex) adalah merupakan jenis tersebut. Kamera yang dilengkapkan dengan pandangan reflex (Reflex Viewing) dan lensa zoom in membolehkan juru sinematografi mengubah sudut pandangan dari syot CU ke LS tanpa perlu berhenti untuk menukar lenamrsa atau fokus. French Angenieux, 12mm ke 120mm merupakan lensa zoom yang sering digunakan.

Dengan terciptanya Negatif Eastman Kodak 16mm menggantikan proses reversal kodachrome dan ektachrome stok filem yang lebih sensitif kepada cahaya atau memerlukan sedikit pencahayaan semasa penggambaran menjadi popular di kalangan pengiat filem dokumentari.

Untuk Audio pula, ¼” pita magnetik rakaman bunyi dibangunkan untuk diserasikan dengan kamera melalui inaudible sixty cycle pulse. Nagra pula direka oleh Stegfan Kudelski, seorang jurutera Swiss pada tahun 1958 menjadi pita rakaman yang digunakan secara meluas. Apabila crystal synchronization ditambah, tidak diperlukan lagi kabel antara kamera dan perakam. Dengan terciptanya tiub vakum pada tahun 1960 sebuah perakam audio yang menggunakan transistor kini lebih ringan. Jika dahulunya beratnya 200 pound kini beratnya hanya 20 pound.

Teknologi baru ini membolehkan penggambaran aksi dilakukan didepan kamera dan mikrofon tanpa gangguan. Dengan berlakunya revolusi dari segi teknikalnya maka lahirlah pula konsep direct cinema atau cinema verite dan pembikin filem cuba menemukan format penerbitan dokumentari yang baru. Teori yang diperkenalkan oleh penggiat filem Soviet Dziga Vertov mengenai Kino eye dan radio ear telah dimulakan dan mempraktikkan konsep direct cinema.

Dalam memperkatakan kewujudan sinema jenis ini kita tidak dapat menafikan sumbangan yang dibuat oleh Canadian film Board-office National Du Film, The American School dan The French Etnographic Cinema of Jean Rouch.

The Canadian Film Board

Badan ini ditubuhkan pada tahun 1939 oleh penggiat filem Scotland John Grierson. Pada mulanya penumpuan badan ini adalah kepada penerbitan filem-filem dokumentari perang. Di sekitar 1945, The Canada Film Board mula menerbitkan beratusratus filem dokumentari etnografi dan sosiologi. Ini dilakukan dengan menggunakan kamera 16mm. Contohnya McCartney-Filgate, menggunakan gaya kandid dengan menggunakan kamera 16mm tanpa tripod supaya kamera bergerak dengan bebas. Pendekatan ini memberi kesan turut serta kepada penonton dan tidak sebagai pemerhati luar jika kamera dipacak menggunakan tripod. Gaya pendekatan ini boleh dilakukan memandangkan kamera yang digunakan adalah lebih ringan. Idea ini datannya daripada ahli fotografi yang terkenal iaitu Cartier Bresson yang menggunakan gaya realism. Dua buah filem gaya kandid Blood and Fire (1958) dan Bientot Noel (1959) oleh Wolf Koenig dan Michel Brault adalah contoh aliran Kanada.

The American School

The American School berkembang mengikut pengaruh dua aliran iaitu English-Canadian direct (Lonely Boy, 1961, oleh Koenig dan Kroitor) dan Robert Drew, seorang wartawan dan penerbit yang bekerjasama dengan Richard Leacock (jurukamera terkemuka yang merakam Louisiana story pada tahun 1948). Perkembangan direct American diteruskan oleh Albert Maysles (Showman, 1962, The Beatles In USA, 1964). Antara pembikin filem dokumentari aliran Amerika ini termasuklah Shirley Clark, Robert Kramer dan John Cassavetes.

The French Direct: Jean Rouch

Rouch merupakan penyelidik etnografi kepada National Center for Scientific Research. Beliau menggunakan kamera untuk merakam dokumen rasmi penyelidikan beliau. Semua rakaman yang dibuat antara tahun 1947 hingga 1954 adalah bertujuan kegunaan saintifik. Antara tahun 1954 hingga 1955 Rouch mula menerokai bidang filem cereka dengan menggabungkan teknik-teknik etnografi. Kecenderungan penggunaan teknik ini dapat dilihat melalui beberapa filemnya iaitu Moi’Un’oir (1957), La Pyramide Humaine (1959) dan Chronique D’Un Ete (1960).

Mengikut Jerry W. Leach, secara kasarnya pembikin filem etnografi mempunyai garis panduannya tersendiri seperti:
  1. Cuba bekerjasama dengan subjek filem
  2. Elakkan krew yang banyak atau krew asing
  3. Berusaha untuk peruntukan masa yang lama/ tidak hanya beberapa minggu 
  4. Menyesuaikan subjek dengan kamera 
  5. Guna pendekatan turut serta, misalnya hand held bergerak sewaktu mengendalikan kamera.
  6. Biarkan informan bercakap tentang dirinya dalam filem.
  7. Elakkan cara persembahan, melakunkan semula atau mengarah sebanyak mungkin, tapi sekiranya tidak dapat dielak kenalpasti bahan yang ingin difilemkan.
  8. Guna bunyi yang selaras. 
  9. Elakkan penggunaan musik yang bukan musik asli. 
  10. Jangan anggap filem seperti bentuk ceramah, elak memberi komentari yang panjang. 
  11. Kemahiran seni dan keunggulan teknikal datang kemudian yang penting penyampian perkara subjek dengan baik.
  12. Membenarkan pergerakan kamera dan pembikin filem dalam filem. Garis panduan ini merupakan strategi estetika yang dipersetujui meliputi semua tahap pembikinan filem etnografi dari pra penerbitan sehingga ke tahap penerbitam susulan.
Tidak dapat dinafikan satu sumbangan besar oleh direct cinema ini ialah kepentingan menyelaraskan bunyi dengan visual. Dalam konsep teknikal direct bermakna satu rakaman serentak antara imej dengan bunyi dalam keadaan sebenar. Bunyi yang dirakam merupakan bunyi sebenar yang tidak perlu dirakam atau diubah semasa pasca produksi di studio. Tidak seperti dalam industri filem cereka, babak dalam direct cinema adalah tidak diatur dan dilatih terlebih dahulu, segala babak yang dirakam akan membentuk adegan-adegan dalam filem direct perlu digunakan dalam format kamera 16mm yang lebih ringan diguna secara hand held. Pendekatan ini banyak digunakan dalam program berita televisyen dan jenis program yang bersifat penyiasatan. Secara keseluruhannya pendekatan direct cinema ini lahir daripada keperluan teknikal dan ideologi.

Protapacks dan TV Kabel

Sepanjang tahun 60-an, di Amerika Syarikat kerap berlaku pergerakan menuntut hak sivil serta rusuhan dan demonstrasi anti perang Vietnam. Bersama dengan protes ini munculnya filem-filem arus perdana yang dikenali dengan youth films. Haluan tersebut bermula secara tidak langsung pada tahun 1967 melalui tiga buah filem popular iaitu Bonnie and Clyde, The Graduate dan Cool Luke.

Seiring dengan penerbitan filem Hollywood yang menggambarkan konflik dan perubahan sosial yang sedang berlaku dalam masyarakat Amerika, National Film Board di Kanada memulakan satu projek yang dikenali sebagai Challenge forChange menggunakan genre dokumentari sebagai suatu ruang untuk khalayak menyuarakan pandangan mereka dan menciptakan suatu dialog dengan agensi kerajaan yang menguruskan aspek kemasyarakatan. Contoh projek ini, You are on Indian Land (1969) sebuah video dokumentari yang dirakam dan disunting oleh krew Indian Mohawk memperihalkan isu yang tercetus daripada penutupan jambatan melintang St. Lawrence di Pulau Cornwall, Ontario.

Pada tahun 1974, suatu perjanjian telah dibuat yang memberi hak kepada masyarakat Indian Mohawk untuk menggunakan sungai tersebut bagi perjalanan secara bebas. Video dokumentari tersebut telah berjaya menyakinkan penduduk Indian untuk bangun mempertahankan hak mereka. Media perdana telah menggunakan kesempatan untuk memutar belit isu tersebut. Akhirnya keputusan penutupan jambatan dibatalkan setelah campur tangan Royal Canadian Mounted Police, Pentadbiran Bandar Raya dan
Wakil Masyarakat orang Indian (Barnouw, 1974: 65).

Kesediaan menggunakan teknologi baru, mengenali keupayaannya, peka dalam pemilihan subjek, sikap yang positif terhadap perubahan serta sentiasa mencari sesuatu kelainan dalam pendekatan persembahan adalah antara ciri-ciri yang menggalakkan perkembangan genre dokumentari di luar negara dengan begitu pesat sekali. Kemunculan penerbitan video dokumentari bebas seperti Videofreex, Video Free America, Raindance dan Videopolis pada hujung 1960-an dan awal 1970-an merupakan satu revolusi dalam penerbitan video dokumentari. Hampir kesemua kumpulan ini bangun untuk menyedarkan rakyat akan tanggungjawab mereka untuk turut serta dalam arus perubahan masyarakat dan mengambil peluang menggunakan teknologi video yang kos penerbitannya lebih murah, kameranya lebih ringan, dan mampu dimiliki.

Pada tahun 1971, satu eksperimen memasyarakatkan video dimulakan di New York di bawah pengendalian Dale Kelas. Penduduk ditunjukkan cara menggunakan kamera dan peralatan sebagaimana yang diminta oleh Majlis Kesenian New York. Ekoran ini satu lembaga buletin elektronik ditubuhkan. Pada 1972 hampir 70 buah organisasi yang menggunakan projek video dokumentari bagi meluahkan pandangan mereka berjaya menarik perhatian umum. Hasil video dokumentari yang menarik ini membuka mata syarikat kabel TV tempatan untuk menyediakan ruang untuk ditayangkan di TV. Police Tapes (1976) dibuat oleh Alan dan Susan Raymond, tentang stesen polis di Bronx Selatan adalah satu contoh projek yang dibiayai oleh stesen TV public WNET (CHANNEL 13) TV Lab di New York.

Filem Negara Malaysia: Perintis Filem Dokumentari di Malaysia

Tradisi pembikinan filem dokumentari di Malaysia berkait rapat denganpenubuhan FilemNegaraMalaysia. Idea awal untuk mewujudkan sebuah studio filem kerajaan telah diilhamkan oleh seorang pegawai British iaitu Haji Abdul Mubin Sheppard. Dengan peralatan yang dibeli dari Crown Film Unit, sebuah unit filem tentera British dari Singapura, Mubin Sheppard telah menerajui penubuhan Malayan Film Unit (MFU) pada tahun 1946. Berbekalkan sebuah kamera jenis Wall, sebuah jentera Houston untuk mencuci filem, dua puluh orang tenaga pekerja British dan tujuh orang anak tempatan maka bermulalah operasi menerbitkan filem dokumentari awal di Malaya.

Pada peringkat awal kewujudannya, pembabitan ditumpukan kepada usaha menggalakkan persefahaman antara kaum, perang saraf menentang pengganas komunis, pembangunan politik dan persediaan ke arah berkerajaan sendiri (Latif, 1991: 9).

Pada bulan Jun 1947, Face of Malay, sebuah filem yang mengisahkan masalah perumahan merupakan filem sulong terbitan MFU. Sebagai sebuah badan kerajaan yang mempunyai peranannya dalam membantu memerangi pengganas komunis, MFU telah menerbitkan beberapa buah filem dokumentari anti Komunis seperti Emergency, The Kinta Story, Jungle Warfare, Air Drop dan The Harvest Ahead. Disamping itu beberapa buah filem newsreel seperti Berita Melayu dan The Malayan Gazette.

Sehingga tahun 1954 MFU telah menerbitkan 59 buah filem dan bahagian makmalnya memproses sepanjang 4, 725 inci filem berukuran 16mm dan 1, 316 inci bagi filem berukuan 35mm.

Pengaruh aliran Dokumentari British begitu ketara sekali dalam filem-filem keluaran MFU dengan penggunaan suara latar. Manakala Kamera Mitchell BNC (1946) yang berat sedikit sebanyak mengurangkan penggunaan syot yang bergerak namun demikian proses penyuntingan yang baik dengan menggunakan mesin Moviola ketika itu, tetap dapat menghasilkan beberapa dokumentari yang baik dan memenangi anugerah di peringkat antarabangsa.

Dikehendaki Kerana Membunuh ditayangkan di Pesta Filem Edinburgh. Filem berwarna pertama Malacca – Then and Now (1955) telah ditayangkan di Pameran Filem Kemboja dan memenangi hadiah pelancongan terbaik bagi kawasan Asia. Kaum Asli Temiar terpilih sebagai dokumentari terbaik dalam Pesta Filem Asia 1957 dan juga memenangi Diploma kepujian di Pesta Filem Venice dan Edinburgh, sijil penyertaan di Melbourne dan sanjungan tinggi di Pesta Filem Berlin ke tujuh. Filem ini juga ditayangkan di beberapa stesen televisyen di Amerika, Kanada dan United Kingdom.

Kegemilangan Filem Negara Malaysia dapat dilihat dengan kemampuan menerbitkan berbagai-bagai bentuk filem dokumentari, treler, selingan, animasi dan cereka pendek berbentuk rencana (16mm) dan (35mm) antara tahun 1967-1979.

Filem semi-dokumentari atau semi-rencana ini juga dikenali sebagai filem kesedaran sosial (Cook, 1981: 401) mempunyai matlamat iaitu untuk memperbaiki taraf hidup masyarakat, mengatasi masalah sosial, memperkuat semangat perpaduan dan soalsoal yang berkaitan dengan kebajikan masyarakat. Filem jenis ini telah berkembang dengan pesat pada zaman selepas perang iaitu antara 1945 hingga 1952 di Britain, Amerika Syarikat dan Itali.

Di Britain, Crown Filem Unit dan Ealing Studios sebuah badan kerajaan Group 3 di bawah pengelolaan John Grierson telah menerbitkan beberapa buah filem antaranya Life in Her Hands, Out of True, The Man in the White Suit dan It Always Rain on Sunday.

Di Malaysia, Filem Negara turut menerbitkan filem sedemikian seperti siri Kesah Kampong Kita, siri Tongkat Hitam, siri Dramaskop dan siri Tatatertib. Kesah Kampong Kita mempunyai 5 siri yang bertajuk Sesal Kemudian Kerugian, Dewasa Membawa Bahagia, Semangat Padi Baru, Jiwa Merdeka dan Keazaman punca Kemakmuran (Gaik Lan: 1987: 15).

Filem genre ini mempunyai unsur propaganda kerajaan yang menyampaikan mesej dan maklumat pembanguan kepada rakyat. Dengan menggunakan pelakon professional dan bukan professional, penggambaran dibuat di dalam studio dan di lokasi luar. Penggunaan bahan berita, peta, komentari, atau narration digunakan untuk memberi pemahaman yang mendalam.

Melalui Unit Filem Bergerak Jabatan Penerangan, filem terbitan Filem Negara Malaysia (FNM) ditayangkan kepada masyarakat ke pelusuk tanah air dan di pawagam tempatan. Apabila televisyen mula diperkenalkan pada tahun 1963, FNM masih membekal filem-filem dokumentarinya untuk RTM.

Filem Dokumentari Terbitan Stesen TV

Perkembangan filem dokumentari tempatan dapat dilihat dengan penerbitan filem dan video dokumentari oleh stesen-stesen TV. RTM pada tahap awalnya menggunakan format 16mm tetapi dengan terdirinya stesen TV Swasta dan melalui dasar penswastaan penerbitan dokumentari diterbitkan dalam format video. Perkembangan video digital menyemarakkan lagi penerbitan dokumentari bukan sahaja untuk siaran tetapi untuk kegunaan in-house oleh rumah produksi bebas. Jika selama ini kebanyakan dokumentari yang diterbitkan dibiayai oleh pihak kerajaan tetapi kini mendapat tajaan dari pihak korporat dan orang perseorangan.

Penonton kini lebih terpegun dengan persembahan filem dokumentari National Geographic dan filem-filem dokumentari yang ditayangkan melalui saluran Discovery stesen TV Astro. Rancangan import ini memaparkan tentang kehidupan habitat liar, tamadun manusia dan alam dan hutan tropika kita yang dibuat oleh orang luar tentang kita atau mengembara ke zaman silam menerusi dokumentari Traveloque dan Jejak Rasul terbitan TV3. Kehadiran stesen TV ini seolah-olah telah mengambil alih peranan Filem Negara Malaysia. Adakah FNM sudah tidak relevan dan ketinggalan zaman dalam teknik persembahan dan pendekatan dokumentarinya? Adakah masalah teknologi dan ketidakupayaan mengendalikannya membantut segala usaha untuk terus bersaing dengan penerbitan luar sehingga semakin kurang slot diberi untuk penerbitan FNM? Dan jika diberi tayangannya pula dislotkan bukan pada masa perdana. Ataupun kos penerbitan agak tinggi manakala pulangannya tidak menguntungkan menyebabkan syarikat-syarikat filem tempatan lebih berminat menerbitkan drama berbanding dengan dokumentari?

Filem Negara Malaysia telah membuktikan keupayaannya dari tahun 1950-an hinggalah ke tahun 1980-an. FNM mampu untuk melahirkan penggiat dokumentari dan karyawan yang berkaliber serta dokumentari yang bermutu. Baru-baru ini FNM telah memenangi anugerah untuk terbitan animasi Bangau Oh Bangau dengan menggunakan komputer grafik dan tidak lagi kamera Oxberry yang klasik itu. Teknologi bukannya penghalang. FNM mempunyai sebuah studio filem yang lengkap dan tercanggih di Asia Tenggara. Organisasi ini mempunyai Studio Sound Stage, Unit Rakaman Bunyi, Unit Suntingan, Unit Kamera, Unit Perpustakaan Studio, Unit Muzik, Unit Pembahagian Filem, Unit Senireka dan Unit Animasi. Peka dengan kehendak semasa FNM kini dilengkapi dengan Studio Pos Video Digital Online dan Offline dan menggunakan lapan track steenback mesin penyuntingan filem. Kamera filem seperti 35mm jenis ARRI 2C, BL1, BL2, Aaton dan Kamera 16mm jenis ENCLAIR dan CP digunakan.

Bagi menyahut cabaran alaf baru ini, sudah tiba masanya FNM menilai semula peranan dan fungsinya supaya lebih relevan dengan peredaran zaman dan kehendak semasa. Potensinya sebagai pusat latihan perfileman dan perkembangan filem dokumentari di rantau ini amat cerah memandangkan FNM mempunyai kemudahan yang tercanggih, karyawan dan pekerja filem yang cukup terlatih dan berpengalaman. FNM harus lebih terbuka dan proaktif untuk bekerjasama dengan mana-mana institusi pengajian tinggi, penggiat filem agar ia menjadi pusat perkembangan filem dokumentari.

Untuk memberi pendedahan kepada penggiat filem dokumentari tempatan FNM disyorkan menganjurkan bengkel, seminar, symposium ataupun Festival Filem Dokumentari di peringkat nasional dan Antarabangsa. Bagi memasyarakatkan warga filem dan pelajar filem, FNM boleh mengadakan tayangan filem dokumentari terbitan FNM dan dari luar Negara dengan kerjasama kedutaan-kedutaan asing dari semasa ke semasa.

Rumusan

Tidak dapat dinafikan filem dokumentari boleh dieksploitasi secara serius bagi membujuk anggota masyarakat terlibat dalam aktiviti politik, sosial, ekonomi dan budaya. Hambatan teknologi tidak semestinya membantut penggiat dokumentari untuk menjadi kreatif dan inovatif dalam pendekatan persembahan dan pengisiannya. Teknologi is only a tool. Perkembangan sejarah penerbitan filem dokumentari telah membuktikan bahawa karya-karya dokumentari yang baik adakalanya dihasilkan tatkala teknologi yang ada masih serba kekurangan. Namun dengan perkembangan pesat teknologi filem dan video kini, serta keupayaan untuk menggunakannya begitu tinggi, apa pula alasan kita bila genre filem ini kelihatan tertinggal jauh ke belakang dan tidak mendapat tempat di kalangan penggiat filem tempatan.

Filem merupakan satu bentuk seni komunikasi yang berkuasa. Jika seni lukisan dijadikan saluran penyertaan pelukisnya, filem semestinya lebih berfaedah daripada hanya menjadi “penyalin” semata-mata. Untuk itu filem seharusnya dapat mencerminkan nadi dan jiwa manusia (Steinberg, 1970: 121).

Rujukan

Abdul Latif Ahmad Nawawi. (1999). Filem-Filem Cereka Terbitan Filem Negara Malaysia Antara Tahun 1977 – 1987: Satu Analisis Isi Kandungan. Latihan Ilmiah Yang Tidak Diterbitkan. Bangi: Universiti Kebangsaan Malaysia.
Baran, S., Davis, J., & D. K. (2000). Mass Communication Theory. Kanada: Wadsworth.
Barnouw, E. (1974). Documentary: A History of the Non-Fiction Film. New York: Oxford University Press.
Barsam, R.M. (1976). Non-Fiction Theory and Criticism. New York: E.P. Dutton & Co. Inc.
Oxford Dictionary. (2000). New York: Oxford University Press.
Rotha, P., Road, P., & Griffith, S. (1970). Documentary Film. London: Faber & Faber.
Strinati, D. (2000). An Introduction to Studying Popular Culture. New York: Routledge.
Tan Gaik Lan. (1987). Kisah Kampong Kita: Satu Kajian Terhadap Filem-Filem Bercorak Semi Rencana yang Diterbitkan oleh Filem Negara Malaysia Tahun 1960an. Latihan Ilmiah Yang Tidak Diterbitkan. Bangi: Universiti Kebangsaan Malaysia.
Y.M. RAJA AHMAD ALAUDIN is an Associate Professor that once lectures in the Screen Department, Faculty of Performing Arts (then), UiTM. The Faculty is now known as the Faculty of Artistic & Creative Technology. He is also reknowned film and TV director.


** Diulang kembali untuk menarik perhatian para pelajar Sekolah Pengajian Seni, Universiti Malaysia Sabah agar terus membaca dan seterusnya mengambil faham yang benar-benar sebelum menjerumuskan diri dalam industri perdokumentarian. (Uih, panat eh menaip Copy Paste ni.)

1 comments :

arhaimey said...

terima kasih atas info anda, banyak membantu saya yang akan berkecimpung dalam dunia docu.

Post a Comment

Related Posts Plugin for WordPress, Blogger...
 
      faceblog © 2013 · re-designed by J. KingRaja           About · Advertising · Create a Page · Developers · Careers · Privacy · Terms · Faceblog Creator · Back to Top